معرفی انواع سوختگی | پیشگیری و راه های درمان آن
سوختگی، آسیب حرارتی، شیمیایی یا الکتریکی به پوست و بافتهای زیرین است که بر اساس عمق آسیب به چهار درجه تقسیم میشود. سوختگیهای سطحی معمولاً با مراقبت خانگی و پمادهای مرطوبکننده درمان میشوند، اما در سوختگیهای عمیقتر به درمان پزشکی و گاها پیوند پوست نیاز است. شستشوی محل سوختگی با آب خنک، تمیز نگهداشتن زخم و پرهیز از روشهای سنتی از آسیب بیشتر و عفونت جلوگیری میکند.همچنین رعایت تغذیه مناسب و سرشار از پروتئین و ویتامینهای A، C و E روند ترمیم پوست را تسریع کرده و به بهبود کاملتر زخم کمک میکند.
معرفی انواع سوختگی
سوختگی یکی از آسیبهای جدی به بافتهای بدن است که در اثر تماس مستقیم یا غیرمستقیم با عوامل آسیب زا مانند حرارت، مواد شیمیایی، جریان برق یا پرتوهای خورشید به وجود می آید. این آسیب ها می توانند تنها لایه سطحی پوست را درگیر کنند یا تا لایه های عمقی تر از جمله چربی، عضله و حتی استخوان پیشروی کنند. بسته به شدت و عمق آسیب، سوختگی به چهار درجه تقسیم میشود:
سوختگی درجه یک یا سطحی (uperfacial)
در سوختگی درجه یک، تنها لایه اپیدرم (سطحیترین لایه پوست) دچار آسیب میشود. این نوع سوختگی معمولاً خفیف است و در اثر تماس کوتاهمدت با اشیای داغ یا تابش آفتاب ایجاد میشود.
- ظاهر خشک، قرمز و براقی دارد.
- با فشار دادن کمرنگ میشود. (علامت بلانش)
- درد وچود دارد اما خونریزی یا ترشح ندارد.
- معمولاً طی 3 تا 6 روز بهبود می یابد.
درمان: استفاده از کمپرس خنک، پماد مرطوبکننده مثل وازلین یا کرم آلوئهورا کمک می کند. همچنین نوشیدن آب کافی و اجتناب از تابش بیشتر آفتاب نیز ضروریست.
سوختگی درجه دو (superfacial-Partial thickness)
در این نوع، آسیب از سطح پوست فراتر میرود و به درم (لایه میانی پوست) هم میرسد. اعصاب حسی هنوز سالم هستند، بنابراین این نوع معمولاً خیلی دردناکتر است.
- پوست قرمز، مرطوب و براق است.
- معمولا با تاول همراه است.
- با فشار دادن به صورت موقتی کمرنگ می شود.
- لمس یا جریان هوا باعث سوزش می شود.
- 7 تا 21 روز طول میکشد تا بهبود پیدا کند.
درمان: شستشوی زخم با محلول نرمال سالین یا آب تمیز، نترکاندن تاول ها در اولویت است. استفاده از پماد های آنتی بیوتیک موضعی مانند سیلورسولفادیازین یا موپیروسین، و جلوگیری از آلودگی محل سوختگی نیز باید انجام شود.
سوختگی درجه سه (Deep-Partial thickness)
در این مرحله، آسیب تا لایههای عمقیتر درم میرسد. گیرندههای درد ممکن است تخریب شوند، بنابراین علیرغم وسعت آسیب، ممکن است درد کمتری احساس شود. در این نوع سوختگی، احتمال ایجاد اسکار زیاد است.
- تاول هایی می زند که به راحتی کنده می شود.
- ظاهر مرطوب یا خشک روغنی دارد.
- رنگ پوست قرمز یا سفید یا ناهمگون (از سفید پنیری لکه دار تا قرمز) می شود.
- با فشار دادن به آهستگی کمرنگ می شود.
- با فشار درد می گیرد.
- جریان خون در ناحیه سوختگی پایین است، بنابراین ترمیم خود به خود دشوار خواهد یود.
- بهبودی بیش از 21 روز طول می کشد.
درمان: در سوختگی های وسیع این نوع، معمولاً نیاز به مراقبت بیمارستانی، پانسمان تخصصی یا گاهی پیوند پوست وجود دارد.
سوختگی درجه سه پلاس (Full thicknes)
در این نوع سوختگی، تمام ضخامت پوست از اپیدرم تا درم و گاهی بافت چربی زیر پوست از بین میرود. آسیب عصبی کامل است، بنابراین بیمار ممکن است درد کمی احساس کند یا اصلاً نداشته باشد.
- پوست خشک و غیر الاستیک می شود.
- رنگ محل ممکن است سفید روغنی، خاکستری چرمی شکل، قهوهای یا سیاه باشد.
- با فشار کمرنگ نمی شود.
- زیاد درد ندارد.
- برای بهبودی نیاز به جراحی است.
درمان: به تنهایی ترمیم نمی شود و نیاز به جراحی پیوند پوست (Skin Graft) وجود دارد. مراقبت تخصصی، کنترل عفونت، پیشگیری از شوک و تغذیه مناسب حیاتی است.
سوختگی درجه چهار (deeper injury)
این نوع شدیدترین حالت سوختگی است و نه فقط پوست، بلکه بافتهای زیرین مانند عضله، تاندون یا استخوان را نیز درگیر میکند. معمولاً در اثر تماس مستقیم با شعله، جریان برق قوی یا انفجار بهوجود میآید.
- پوست کاملاً زغالی و خشک می شود.
- حس درد در محل سوختگی به طور کامل از بین می رود.
- احتمال سوختگی استخوان و از بین رفتن عملکرد اندام وجود دارد.
- معمولاً همراه با عفونت، شوک و از دست رفتن مایعات شدید است.
درمان: به جراحی فوری در اتاق عمل یا بخش سوختگی بیمارستان نیاز دارد. اغلب نیاز به جراحیهای متعدد، قطع عضو (در موارد شدید) و مراقبت تغذیهای خیلی دقیقی دارد.
اقدامات اولیه برای سوختگی ساده
- لباس یا انگشتر خارج شود.
- جای زخم با آب معمولی شسته شود. (یخ یا آب خیلی سرد باعث افزایش تخریب میشود، دمای آب حداقل 12 درجه باشد.)
- برای تسکین درد روی جای زخم گاز یا حوله خنک گذاشته شود.
- مصرف قرص مسکن مثل استامینوفن یا بروفن باعث کاهش درد می شود.
- نگه داشتن ناحیهٔ سوختگی در سطحی بالاتر از قلب، به کاهش درد و تورم کمک میکند.
- باید زخم تمیز نگهداشته شود بهتر است با آب و صابون ملایم بشویید. استفاده از ضدعفونی کننده هایی مثل بتادین ترمیم زخم را به تاخیر می اندازد.
- قبل از پانسمان بلیستر پاره شده و بافت نکروز برداشته شود تا دارو بهتر به زخم برسد.
- به تاول سالم زیر 2 سانتی متر دست نزنید.
- برای سوختگی سطحی فقط یک پماد مثل وازلین کافی است.
- برای زخم عمیق تراز پماد آنتی بیوتیک استفاده شود.
- وقتی زخم شروع به بهبود کرد آنتی بیوتیک را قطع کنید و پماد ساده بدون بو یا ترمیم کننده استفاده کنید. کرم های حاوی عسل هم مفید هستند
- زخمی که بیش از دو هفته طول بکشد مستعد اسکار برجسته است. استفاده از کرم های حاوی به سیلیکون مثل رژواسیل و استادرم توصیه می شود.
آنتی بیوتیک موضعی برای سوختگی
پمادهای محافظ یا مرطوبکننده برای سوختگی سطحی
وازلین: یک ترکیب چرب و بیبو است که با ایجاد لایه محافظ روی پوست، از تبخیر رطوبت جلوگیری کرده و به حفظ رطوبت و کاهش درد زخم کمک میکند.
کرمهای ساده و بدون بو: معمولاً فاقد ترکیبات عطری و حساسیتزا هستند و برای تسکین تحریکات پوستی و نرم نگهداشتن بافت سوخته بهکار میروند.
کرمهای ترمیمکننده حاوی عسل: این کرمها به دلیل خاصیت ضدباکتریایی و آنتیاکسیدانی عسل، روند ترمیم بافت پوست را تسریع کرده و به کاهش التهاب و جای زخم کمک میکنند.
پمادهای آنتیبیوتیک برای سوختگیهای عمیقتر
کرم سیلورسولفادیازین: این کرم یک آنتی بیوتیک موضعی قوی برای پیشگیری از عفونت زخمهای سوختگی است، اما استفاده از آن در دوران بارداری، شیردهی و در نواحی نزدیک چشم ممنوع است.
پماد موپیروسین: پمادی با اثر ضدباکتری قوی است که علاوه بر سوختگی، در نواحی حساس مانند بینی و گوش نیز قابل استفاده میباشد.
کرم پوویدون آیوداین: این کرم خاصیت ضدعفونیکنندگی دارد ولی در دوران بارداری، شیردهی و در افراد دارای مشکلات تیروئید نباید مصرف شود.
پماد مفناید: دارویی مؤثر برای پیشگیری از آلودگی زخمهای سوختگی عمقی است، اما ممکن است هنگام استفاده احساس سوزش و درد ایجاد کند و نباید در سوختگیهای وسیع استفاده شود.
نکته مهم: از آنجا که این داروها سرعت ترمیم پوست را کاهش میدهند، باید بهمحض آغاز بهبود و تشکیل بافت جدید، مصرف آنها قطع شود تا روند ترمیم طبیعی پوست مختل نگردد.
رژیم غذایی بعد از سوختگی
یکی دیگر از مواردی که پس از آسیب مورد توجه است، رژیم غذایی است.
اهداف رعایت رژیم غذایی در این بیماران در درجه اول پیشگیری از ایجاد سوء تغذیه، کمک به تامین آب و مواد کافی برای جلوگیری از ایجاد شوک و سرعت بخشیدن به بهبود زخمها است. به همین منظور رعایت نکات تغذیه ای زیر توصیه میگردد:
- مصرف حداقل ۶ تا ۸ لیوان آب در روز برای حفظ تعادل مایعات لازم است.
- مصرف چربیهای سالم مانند ماهی، دانه کتان و کنجد مفید است.
- مواد غذایی حاوی ویتامین هایی مثل C، A و E مانند هویج، اسفناج، جعفری و… توصیه می شود.
هشدار های لازم برای سوختگی
اگر اندازه محل سوختگی بیشتر از کف دست است یا در محل مفاصل، قفسه سینه یا اندام تناسلی است، باید حتما مصدوم به مرکز درمانی منتقل شود.
- اگر مصدوم احساس غش میکند او را بلافاصله به پشت بخوابانید.
- از قرار دادن یخ به طور مستقیم روی زخم خودداری کنید.
- از روش های ابداعی و سنتی مانند زدن خمیردندان، کرم،سیب زمینی و… خودداری کنید.
- تحت هیچ عنوان تاولها را پاره نکنید.
- بیمار را گرم نگه دارید.
در موارد زیر لازم است به پزشک مراجعه کنید:
- سوختگی، ناحیه ی وسیعی از پوست را درگیر کرده است.
- سوختگی شامل صورت، دست ها، قفسه سینه، مفاصل، اندام های تناسلی یا کشاله ران است.
- زخم دردناک یا بدبو شده است.
- درجه حرارت بدن مصدوم بالاست و تب دارد.
- فکر میکنید مصدوم دچار سوختگی درجه سوم حتی با وسعت کم شده است.
